เดินทางสะพายกล้อง

ผู้เขียน : เดินทางสะพายกล้อง

อัพเดท: 29 พ.ค. 2007 18.08 น. บทความนี้มีผู้ชม: 8261 ครั้ง

การสืบชะตาแม่น้ำ หรือการเลี้ยงผีขุนน้ำ เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น ซึ่งเป็นภูมิคุ้มกันในการรักษาทรัพยากรน้ำ การสร้างภูมิคุ้มกันให้กับทรัพยากร


สืบชะตาแม่น้ำ ภูมิคุ้มกันแม่น้ำปาย

“พื้นฐานความเชื่อของชุมชนหมู่บ้านภาคเหนือคือการนับถือผี โดยเฉพาะอย่างยิ่งผีแห่งธรรมชาติที่ชาวบ้านเชื่อว่าสามารถดลบันดาลความเป็นไปของธรรมชาติรอบตัวได้ ผีขุนน้ำ เป็นผีที่ดูแลให้น้ำแก่ไร่นา ดังนั้นชาวบ้านจึงให้ความสำคัญโดยเลี้ยงผีขุนน้ำที่คันฝายแรกเชิงดอย การที่หมู่บ้านที่ใช้น้ำร่วมกันมาประกอบพิธีร่วมกัน เป็นการเตือนให้ชาวบ้านนึกถึงและประสานผลประโยชน์ในการใช้น้ำ และทำให้ชุมชนตระหนักในความร่วมมือกันรักษาระบบนิเวศน์ของตนเองไว้ให้ได้”

       นี่คือความเชื่อและภูมิปัญญาดั้งเดิมของชาวบ้านในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติดิน น้ำ ป่า ภายในท้องถิ่นของตนเอง ซึ่งนับวันความเชื่อและพิธีกรรมเหล่านี้เริ่มเลือนหายไปหลังจากมีระบบสาธารณูปโภคน้ำที่ตอบสนองความต้องการของชาวบ้านได้ทุกๆด้าน ทั้งการบริโภคและทำเกษตรกรรม
       
       แต่หลังจากเกิดเหตุการณ์น้ำท่วมครั้งใหญ่ในปี 2548 ในพื้นที่อ.ปาย และเหตุการณ์ดินถล่มที่ต.แม่ลานา จ.แม่ฮ่องสอน ซึ่งสร้างความเสียหายให้แก่บ้านเรือน และพื้นที่ไร่นาอย่างมาก จึงเกิดความตระหนักในการรักษาทรัพยากรน้ำ ดิน ป่า อย่างจริงจัง โดยได้ฟื้นภูมิปัญญาดั้งเดิมนี้ขึ้นมาเพื่อดึงการมีส่วนร่วมของผู้ที่ใช้ประโยชน์แม่น้ำปายร่วมกัน ให้หันมาร่วมมือกันในการรักษาต้นน้ำปาย โดยกลางเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมาได้มีพิธีสืบชะตาแม่น้ำปายขึ้น บริเวณริมแม่น้ำปาย บ้านตาลเจ็ดต้น หมู่ 3 ต.เวียงเหนือ อ.ปาย จ.แม่ฮ่องสอน โดยมีผู้เข้าร่วมกว่า 300 คนจากเครือข่ายองค์กรชุมชนต่างๆ และเจ้าของธุรกิจการท่องเที่ยวในอำเภอปาย
       
       จำรูญ วาดจันทร์ ประธานเครือข่ายอนุรักษ์ทรัพยากรลุ่มน้ำปาย ได้เล่าถึงสาเหตุที่เกิดอุทกภัยซ้ำซ้อนในพื้นที่ลุ่มน้ำปายว่า โดยธรรมชาติ น้ำปายจะหลากและท่วมเป็นปกติ โดยจะท่วมที่นาที่เป็นที่ต่ำอยู่ลุ่มแม่น้ำ แต่ปัจจุบันไม่เป็นเช่นนั้น เนื่องจากแม่น้ำถูกบีบและถูกขีดขวางลำน้ำ การปลูกพืชเศรษฐกิจที่ต้องใช้สารเคมี ทำให้ดินเสื่อมถูกกัดเซาะได้ง่าย พอฝนตกดินก็จะถูกชะล้างไหลไปตามน้ำ กลายเป็นตะกอนที่ทับถม ทำให้น้ำปายตื้นเขินขึ้นพอฝนตกหนัก น้ำระบายไม่ทันผลสุดท้ายจึงเกิดอุทกภัยขึ้น
       
       “ น้ำท่วมที่นาเรือกสวนริมแม่น้ำในฤดูน้ำหลากเป็นเรื่องปกติ เป็นวิถีธรรมชาติ แต่ปัจจุบันการกระทำของมนุษย์เป็นตัวกระตุ้นให้เกิดความรุนแรงมากยิ่งขึ้น ทั้งการทำลายสมดุลของธรรมชาติเช่น การขุดทรายในแม่น้ำขึ้นมา และการสร้างเกสเฮาส์หรือรีสอร์ทขวางกั้นทางน้ำ ล้วนแต่กระตุ้นให้เกิดอุทกภัยทั้งสิ้น ซึ่งถือว่าเป็นบทเรียนสำคัญที่เราต้องร่วมกันแก้ไข ”
       


       ศักดิ์ชัย เลิศมงคล ที่ปรึกษาเครือข่ายการจัดการทรัพยากรธรรมชาติลุ่มน้ำปาย ได้เล่าว่า หลังเหตุการณ์น้ำท่วมในปี 2548 ได้มีหน่วยงานต่างๆ เข้ามาช่วยเหลือผู้ประสบภัยและพื้นที่ที่ได้รับความเสียหาย จนเกิดโครงการฟื้นฟูชุมชนหลังสถานการณ์น้ำท่วมขึ้น ซึ่งได้รับงบประมาณสนับสนุนจาก พอช. ทำโครงการต่างๆ เพื่อฟื้นฟูพื้นที่ความเสียหายและวิถีชีวิตท้องถิ่น โดยให้ชุมชนมีส่วนร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่น และมีการจัดการทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืนควบคู่ไปด้วย การสืบชะตาแม่น้ำจึงเป็นวิธีหนึ่งซึ่งสามารถดึงการมีส่วนร่วมได้จากหลายหลากภาคี และผู้ที่ใช้ประโยชน์แม่น้ำปายร่วมกัน ทั้งคนต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ รวมทั้งในภาคธุรกิจ ให้เข้ามาร่วมในการอนุรักษ์แม่น้ำปาย
       
       “การสืบชะตาแม่น้ำ หรือการเลี้ยงผีขุนน้ำ เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น ซึ่งเป็นภูมิคุ้มกันในการรักษาทรัพยากรน้ำ การสร้างภูมิคุ้มกันให้กับทรัพยากรของเรานี้ควรจะเกิดจากความร่วมมือของทุกส่วน ทั้งชาวบ้าน หน่วยงานต่างๆภาครัฐ และภาคธุรกิจ รวมทั้งการร่วมมือของคนทั้งสายน้ำ จึงจะเกิดภูมิคุ้มกันที่แข็งแรง สามารถป้องกันและบรรเทาภัยธรรมชาติได้ ”
       
       ในอนาคตการจัดการทรัพยากรธรรมชาติเราจะต้องดูและทั้งระบบ ดิน น้ำ ป่า และย้อนดูประวัติศาสตร์ชุมชน ถึงการจัดการระบบลุ่มน้ำ การจัดการระบบเหมืองฝายที่มีภูมิปัญญาเป็นต้นทุนที่มีคุณค่าของชาวบ้านในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติร่วมกัน เราต้องรื้อระบบเก่าและฟื้นภูมิปัญญาดั้งเดิมอันเป็นรากเหง้าแท้จริงของชาวบ้านขึ้นมา จึงจะเกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืนอย่างแท้จริง
       

บทความนี้เกิดจากการเขียนและส่งขึ้นมาสู่ระบบแบบอัตโนมัติ สมาคมฯไม่รับผิดชอบต่อบทความหรือข้อความใดๆ ทั้งสิ้น เพราะไม่สามารถระบุได้ว่าเป็นความจริงหรือไม่ ผู้อ่านจึงควรใช้วิจารณญาณในการกลั่นกรอง และหากท่านพบเห็นข้อความใดที่ขัดต่อกฎหมายและศีลธรรม หรือทำให้เกิดความเสียหาย หรือละเมิดสิทธิใดๆ กรุณาแจ้งมาที่ ht.ro.apt@ecivres-bew เพื่อทีมงานจะได้ดำเนินการลบออกจากระบบในทันที